Categories

Most Viewed

03 एप्रिल 1955 भाषण

” लोकशाहीचे दोन शत्रु-एक, हुकूमशाही आणि दोन, माणसा-माणसात भेद मानणारी संस्कृती.”

ही सभा ब्रह्मदेशातील सुप्रीम कोर्टाचे न्यायधीश यू चॅन ट्यून (Hon’ble Justice U Chan Htoon, Judge of the Supreme Court of the Union of Burma ) याच्या सत्काराप्रित्यर्थ दिनांक 3 एप्रिल 1955 रोजी मुंबई येथील बुद्ध भुवन, सिद्धार्थ कॉलेज येथे भरविण्यात आली. या प्रसंगी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आपल्या भाषणात म्हणाले.

भगिनींनो आणि बंधुनो,
लोकशाहीचे प्रामुख्याने दोन शत्रु आहेत. एक म्हणजे हुकूमशाही आणि दुसरी म्हणजे माणसा – माणसात भेद मानणारी नीती किंवा संस्कृती. अमेरिकन स्वातंत्र्यासंबंधी उद्गार काढताना बकल प्रतिपादितो की, हुकूमशाहीमुळे निर्माण झालेली शक्ती किंवा सामाजिक संघटना कायम टिकू शकत नाही. कारण हुकूमशाही प्रेरणा ही मुळातच अबाधित स्वरूपाची नाही. ती प्रेरणा काढून घेतली की, ती संघटना गडगडते आणि म्हणूनच कम्युनिझमची राजवट ही अबाधित नाही. त्याप्रमाणे माणसा – माणसात भेद करणारी नीती, सामाजिक, आर्थिक भेद बुद्धिपुरः सर करणारी संस्कृती ह्या दोन्हीही लोकशाही स्वरूपाला मोठे धोके आहेत.

हिंदू धर्मापुरते बोलावयाचे झाल्यास त्याचे प्रामुख्याने तीन ढोबळ वर्ग पडतील. पहिला खालचा पददलित वर्ग, ह्या वर्गाची सामाजिक व आर्थिक गळचेपी धर्माने घालून दिलेली आहे. दुसरा वर्ग हा ब्राह्मणेतर व मागासलेले वर्ग यांचा आहे. हा वर्ग तुलनात्मकदृष्ट्या स्थितिप्रज्ञ असा आहे. या वर्गात स्थित्यंतर व बदल व्हायला शिक्षणाच्या अभावी, नव्या जाणिवेच्या अभावी थोडा जास्त वेळ लागेल. तिसरा व शेवटचा वर्ग म्हणजे ब्राह्मण व तत्सम जातींचा आहे. या वर्गासाठी मात्र या धर्मात विशिष्ट अधिकार व हक्क आहेत. हा वर्ग त्यांच्या अधिकारावर व उपभोगावर अतिक्रमण झाल्यावर कालानुरूप बदल तर राहतोच. पण वेळी प्रतिकार केल्याशिवाय राहणार नाही. कारण त्यांना धर्माने दिलेले उच्च स्थान टिकवायचे आहे. म्हणूनच त्यांना अशातऱ्हेचा धर्म मुद्दाम टिकवावयाचा आहे. त्यांची दृष्टी होणाऱ्या बदलाकडे अधिरतेने पहाते. त्यांचे विचार वेदापलीकडे निर्भेळपणे (Intellectual interpretation) पाहू शकत नाही. पण मी बहुजन समाजाची उपेक्षा करू शकत नाही. म्हणूनच मी माझ्यावरची सर्व टीका लक्षात घेऊनही बुद्ध धर्माच्या या देशातील भविष्याविषयी अगदी आशावादी आहे.

ब्रह्माच्या तोंडातून ब्राह्मण, बाहूतून क्षत्रिय, पोटातून वैश्य व पायातून शूद्र निर्मिती यावर आधारभूत झालेली हिंदू धर्मरचना ही मानवतेचा अपमान करणारी, बुद्धिचा भेद करणारी व ईश्वराचा द्रोह करणारी अशीच आहे. अशा तऱ्हेच्या धर्मरचनेत समता कधीच नांदू शकत नाही. व्यक्तिविकास कधीच पूर्ण होऊ शकत नाही. म्हणूनच संपूर्ण विचाराअंती मला वाटते की, खालच्या वर्गाने या विचारसरणी विरूद्ध बंड पुकारले पाहिजे. नव्हे, ती त्यागली पाहिजे. याचा अर्थ असा की, अशा तऱ्हेचा हा धर्म सोडून सर्व समतेची – मानवी ऐक्याची घालून दिलेली बुद्धाची शिकवणूक त्याने अंगिकारली पाहिजे. म्हणून माझ्या सर्व बांधवांना शेवटची हाक देत आहे की, मुक्ती साधावयाची असेल तर बौद्ध धर्माची दीक्षा घ्या. पाश्चिमात्य इतिहासाकडे पाहिले तर राज्य आणि धर्म (State and Church ) याचे विभक्तीकरण करून जी युद्धे झाली ती त्या इतिहासातील मोठी चूक आहे. धर्माची मानवी जीवनातून अशी फारकत करता येत नाही. धर्म उलट मानवी जीवनाचे सर्वांग आहे. अधिष्ठान आहे. ती सर्व बाबींची मूळ अंतःप्रेरणा आहे. ही गोष्ट कुणीही विचारवंत दुर्लक्षू शकत नाहीत. रोमचा -हास (Fall and decline of Rome ) ह्या गीबनने लिहिलेल्या पुस्तकातील काही भाग वाचला तर एक गोष्ट स्पष्टपणे निदर्शनाला येते की, ख्रिश्चन धर्माची चाहूल लागताच उमरावांच्या (Patritious) जुलूमाला कंटाळून निवाऱ्यावाचून संध्याकाळच्या जेवणाची फिकीर करीत रस्त्यावर भटकणाऱ्या गुलामानीच तो पहिल्यांदा जीवनमुक्ती (Salvation) म्हणून कवटाळला. रोम देशात गुलामांनीच खिश्चन धर्माचे पहिले पाऊल उमटविले हा एक मोठा ऐतिहासिक दाखला (Historical reality) आहे. म्हणून भोवतालच्या परिस्थितीचे अवलोकन करता आपल्यावर होणाऱ्या अन्याय (Injustice ) व जुलूमातून (Torture ) बुद्ध धर्माचे बिजारोपण झाल्याशिवाय राहाणार नाही.

हिंदू धर्म विषमतेवर (Discrimination ) आधारभूत झाल्याचे मी स्पष्ट केले आहेच. दुसरा मोठा पौर्वात्य धर्म-मुसलमानी धर्म (Muslim Religion ) हा होय. हा धर्म बंधुभावाबद्दल (Brotherhood) ख्यातनाम आहे. पण ही बंधुता त्यांच्या धर्मापुरतीच मर्यादित आहे. त्यात प्रामुख्याने मानवता (Human brotherhood) याचा अभाव आहे. बौद्ध धर्मच सर्व मानवांना समानतेचे अधिकार दोतो. त्या धर्मातच मानवी जीवनातील योग्य तो आदर (Respect for human being) त्यात अशातऱ्हेची भेदनीती (Discrimination) नाही. बौद्ध धर्म हाच खरा समतेचा धर्म आहे. मी या कार्याला थोडा उशीर केला. याबद्दल मला थोडे वाईट वाटते. नाहीतर मी आजमितीला त्या बिजारोपणाची फळ पाहिली असती. माझ्या समाजातील शेकड़ा 90 लोक माझ्या म्हणण्याला रूकार देतील याबद्दल मला यत्किंचितही सदेह वाटत नाही. टीकाकार काहीही म्हणोत. मला मात्र बौद्ध धर्माचे या देशात पुनः जोमाने पुनर्जीवन होणार आहे याचे स्पष्ट दृश्य (Vision) दिसत आहे व त्याबद्दल मला तिळमात्रही संदेह वाटत नाही.

सद्य:स्थितीत माणसाला धर्माची काय जरूर आहे. अशा अर्थाची टीका काही लोक करतात. पण मला वाटते, हे लोक मानवी समाजाच्या धारणेसाठी धर्माची किती आवश्यकता आहे हीच गोष्ट विसरतात. मानवी समाजाला धर्माने दोन देणग्या दिल्या आहेत. त्या म्हणजे मानवी जीवनात ऐक्य अबाधित करणारी मानसिक प्रेरणा निर्माण करणे. धर्मामुळेच मानवी ऐक्याला पोषक असे एका विशिष्ट तऱ्हेचे मानसिक वातावरण निर्माण होऊ शकते. दुसरे म्हणजे मानवी समूहात धर्मच समता निर्माण करू शकतो. या दोन महत्त्वाच्या कसोट्यांमुळे सद्यःस्थितीत समता निर्माण करून चांगल्या त-हेने लोकशाही नांदावयाची असेल तर धर्माची अत्यंत आवश्यकता आहे.

    Leave Your Comment

    Your email address will not be published.*

    Forgot Password